नेपाली कांग्रेसको इतिहास

तत्कालीन निरङ्कुश जहानियाँ राणा शासनविरूद्घ जनउत्तरदायी लोकतान्त्रिक शासन व्यवस्था र जननिर्वाचित सरकार निर्माणको उद्देश्य लिई जननायक वी.पी. कोइरालाले एक सङ्गठनको आवश्यकता महसुस गरी भारतका विभिन्न भागमा रहेका नेपालीहरूलाई आह्वान गर्दै वि.सं. २००३ असोज १८ मा भारतको पटनामा “द सर्चलाइट” नामक पत्रिकामा अपील प्रकाशित गरेपछि वि.सं. २००३ कातिक १५ गर्त  बनारसको दुग्ध विनायकस्थित नरेन्द्र रेग्मीको घरमा भएको भेलाले “अखिल भारतीय नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेस” स्थापना गर्ने निर्णय गर्दै त्यसका लागि तयारी समिति गठन गऱ्यो । वी.पी. कोइराला संयोजक रहनुभएको सो समितिको अध्यक्षमा सुब्बा देवीप्रसाद सापकोटा, उपाध्यक्षमा बालचन्द्र शर्मा, महामन्त्रीमा कृष्णप्रसाद उपाध्याय भट्टराई, प्रचारमन्त्रीमा गोपालप्रसाद भट्टराई तथा सदस्यमा दीनानाथ सापकोटा र लक्ष्मीप्रसाद सापकोटा रहनुभयो । त्यस्तै कार्यालय मन्त्री लिला नटेश्वर (ईश्वर) बराल हुनुभयो । 

वि.सं. २००३ माघ १२ र १३ मा कोलकाताको भवानीपुर खाल्सामा सम्पन्न अधिवेशनले नाम परिवर्तन गर्दै “नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेस” बनायो । यसले प्रजापरिषद्ले देशमा राणा शासनविरुद्ध गरेको सङ्घर्ष र साहसिक कार्यप्रति सम्मान प्रकट गर्दै त्यसका नेता टङ्कप्रसाद आचार्य (जो त्यसबेला काठमाण्डौको जेलमा कैद हुनुहुन्थ्यो) लाई आफ्नो मानार्थ सभापति र वी.पी. कोइरालालाई कार्यवाहक सभापति बनायो ।

त्यस्तै, बालचन्द्र शर्मा मन्त्री, कृष्णप्रसाद उपाध्याय भट्टराई सङ्गठनमन्त्री, डा. डिल्लीरमण रेग्मी प्रकाशन विभाग, लीला नटेश्वर (ईश्वर) बराल कार्यालयाध्यक्षसहित, देवीप्रसाद सापकोटा, डी.एन. प्रधान, देवव्रत परियार, कृष्णबहादुर प्रधान (गणेशमान सिंहको छद्म नाम) गोपालप्रसाद उपाध्याय भट्टराई, लाक्पा छिरिङ सेर्पा र रुद्रप्रसाद गिरी सदस्य हुनुहुन्थ्यो । त्यसपछि सुवर्ण शमशेरको सक्रियतामा महेन्द्र विक्रम शाहको अध्यक्षतामा वि.सं. २००५ पुस १७ मा विधिवत स्थापित नेपाल प्रजातन्त्र कांग्रेससँग एकीकरण गरी वि.सं.  २००६ चैत २७ गते नेपाली कांग्रेसको जन्म हुनपुग्यो । यसरी वि.सं. २००३ मा स्थापित नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेस अन्ततः नेपाली कांग्रेसका रूपमा विकसित भयो ।

यसका संस्थापकहरूमा, मातृकाप्रसाद कोइराला, वी.पी. कोइराला, सुवर्णशम्शेर राणा, गणेशमान सिंह, कृष्णप्रसाद भट्टराई, सूर्यप्रसाद उपाध्याय, महेन्द्रविक्रम शाह, रुद्रप्रसाद गिरी, राजेश्वरीप्रसाद उपाध्याय, कुँवर कल्लुसिंह आदि हुनुहुन्थ्यो ।